۱۴ شهریور ۱۳۸۸ - واحید قاراباغلی
با وجود آنکه هر ساله ۲۱ فوریه بهعنوان «روز جهانی زبان مادری» در سراسر جهان گرامی داشته میشود، همچنان در برخی کشورها حقوق بنیادین و آزادیهای مدنی افراد بهدلیل زبان مادری آنان نقض میشود و سیاستهای تبعیضآمیز در این زمینه ادامه دارد.
زبان، بهعنوان یکی از اساسیترین ابزارهای ارتباط انسانی، نقش مهمی در شکلگیری هویت فردی و اجتماعی دارد. با این حال، در طول تاریخ، موارد متعددی از تبعیض و نقض حقوق بشر بر پایه زبان گزارش شده است. در بسیاری از موارد، ساختارهای قدرت تلاش کردهاند با تحمیل یک زبان غالب، سایر زبانها را به حاشیه رانده یا تضعیف کنند.
در این میان، تأکید بر این نکته ضروری است که هیچ زبانی ذاتاً برتر از زبان دیگر نیست. همه زبانها بهعنوان بخشی از میراث فرهنگی بشر، دارای ارزش و اهمیت برابرند.
در چارچوب حقوق بشر، زبان مادری جایگاهی بنیادین دارد. زبان مادری نخستین زبانی است که فرد میآموزد و تا پایان زندگی، نقش محوری در ارتباط، تفکر و هویت او ایفا میکند. از اینرو، حق تحصیل به زبان مادری، همانند حق حیات، آموزش و آزادی اندیشه، از جمله حقوق اساسی انسانها محسوب میشود.
انتخاب و ابراز زبان مادری، حقی فردی است و باید از سوی جامعه و دولتها مورد احترام قرار گیرد. تحمیل یک زبان خاص بهعنوان زبان مادری، مغایر با اصول حقوق بشر است. در مقابل، دولتها موظفاند زمینه آموزش به زبان مادری را فراهم کرده و در ارائه خدمات عمومی، به اصل چندزبانی توجه داشته باشند.
همچنین، هرگونه تلاش برای تغییر یا حذف یک زبان از طریق سیاستهای اجباری، میتواند مصداق نقض حقوق بشر تلقی شود. تحول در زبانها باید در چارچوبی طبیعی و در بستر اجتماعی رخ دهد، نه از طریق مداخله تحمیلی.
در نهایت، هیچ فردی نباید بهدلیل زبان مادری خود از حقوق و فرصتهای برابر محروم شود یا در موقعیتی نابرابر قرار گیرد. پذیرش و تقویت تنوع زبانی، یکی از ویژگیهای اساسی جوامع مدرن و چندفرهنگی است.
از اینرو، در آستانه سال تحصیلی جدید، توجه به حقوق زبانی تمامی شهروندان و فراهمسازی امکان آموزش به زبان مادری، میتواند گامی مؤثر در جهت تحقق عدالت آموزشی و اجتماعی باشد.